Wczoraj umiało. Dziś znowu nie pamięta. Pod koniec ćwiczeń 7 × 8 było 56 — bez podpowiedzi. Dzisiaj to samo działanie wywołuje „Nie wiem”. Łatwo wtedy pomyśleć: „Przecież tyle ćwiczyliśmy”. Warto przyjrzeć się temu, jak wyglądały te ćwiczenia i co dziecko potrafi przy kolejnych powrotach do zadania.
Dlaczego wczoraj umiało, a dziś nie pamięta?
Wyobraź sobie, że podczas jednej sesji kilka razy pojawia się 7 × 8. Za pierwszym razem dziecko szuka wyniku, za kolejnym podaje go prawie od razu. Odpowiedź była niedawno używana, więc łatwo do niej wrócić. Po dłuższej przerwie jej przypomnienie może wymagać większego wysiłku.
Czasem pomaga też coś, czego dorosły nie zauważa: widoczny obok przykład, podpowiedź albo znana kolejność pytań. Dziecko radzi sobie w takiej sytuacji, a później potrzebuje jeszcze ćwiczeń, żeby samodzielnie przywołać wynik. Dlatego odpowiedzi podczas nauki nie zawsze dobrze pokazują, co zostanie w pamięci na dłużej. To rozróżnienie opisuje przegląd badań Soderstroma i Bjorka. [1]
Warto sprawdzić także, co kryje się za „nie pamiętam”. Dziecko może wiedzieć, jak znaleźć wynik, choć nie przypomina go sobie od razu. Może też potrzebować ponownego wyjaśnienia samego działania. Pytanie „Jak możemy to obliczyć?” pomoże wybrać dalszy krok.
Patrz na kilka prób. Jedna dobra odpowiedź nie oznacza jeszcze trwałego opanowania materiału. Jedna pomyłka również nie przekreśla wcześniejszej nauki. Więcej dowiesz się, obserwując, jak dziecko radzi sobie po kolejnych przerwach.
Dlaczego samo oglądanie odpowiedzi może nie wystarczyć?
Gdy dziecko patrzy na 7 × 8 = 56, może rozpoznawać znany zapis. Przy 7 × 8 = ? musi samodzielnie znaleźć odpowiedź. Warto ćwiczyć tę drugą czynność, gdy dziecko poznało już działanie i rozumie jego znaczenie.
Próba przypomnienia odpowiedzi jest także ćwiczeniem pamięci. Badacze nazywają ją praktyką przypominania, czyli retrieval practice. Przegląd badań prowadzonych w szkołach wskazuje, że takie ćwiczenia wspierają późniejsze wyniki w różnych obszarach nauki. [2]
Możecie spróbować tego z kilkoma poznanymi działaniami:
- Przypomnijcie sobie działanie i sprawdźcie, skąd bierze się jego wynik.
- Zasłoń wynik i pozwól dziecku samodzielnie odpowiedzieć.
- Odsłoń odpowiedź i wspólnie ją sprawdźcie. Jeśli trzeba, wyjaśnijcie pomyłkę.
- Przejdźcie do innych działań, a do tego wróćcie później, również w kolejnym dniu.
Wystarczy kilka pytań w spokojnej atmosferze, na kartce lub podczas krótkiej gry. Czytanie i oglądanie przykładów nadal służy poznawaniu materiału. Samodzielna próba pozwala dodatkowo ćwiczyć korzystanie z niego bez podanej odpowiedzi. Przypominanie oraz rozkładanie nauki w czasie należą do technik wysoko ocenionych w przeglądzie Dunlosky'ego i współautorów. [3]
Jak rozłożyć powtórki w czasie?
Jeśli zależy Wam na zapamiętaniu materiału na dłużej, warto wracać do niego w różne dni. Powtarzanie odpowiedzi wiele razy podczas jednego wieczoru może dawać poczucie swobody, którego zabraknie po przerwie. Badania nad rozłożeniem ćwiczeń w czasie wskazują na korzyści dla późniejszego pamiętania. [4]
Wybierzcie małą porcję materiału, na przykład kilka działań mnożenia przez siedem. Poniższy plan to przykład do dopasowania do dziecka:
- W dniu nauki: wyjaśnijcie działania, a następnie daj dziecku okazję do samodzielnych prób z możliwością sprawdzenia odpowiedzi.
- Następnego dnia: wróćcie do tych działań bez pokazanych wyników. Zauważ, które dziecko przypomina sobie samodzielnie, a przy których potrzebuje pomocy.
- Po kilku dniach: ponownie sprawdźcie działania, które już wychodziły. Do tych nadal sprawiających trudność wracajcie wcześniej, z potrzebnym wyjaśnieniem.
- W kolejnym tygodniu: znów dodajcie opanowane działania do krótkiej powtórki i zobaczcie, jak dziecko radzi sobie po dłuższym odstępie.
Jeśli przy kolejnych powrotach dziecko samodzielnie podaje poprawny wynik, możesz wydłużyć odstęp. Jeśli nadal potrzebuje pomocy, zaplanuj bliższy powrót i sprawdź, czy rozumie działanie. Dobór odstępów zależy od materiału, wcześniejszej nauki i tego, jak długo chcemy pamiętać — jeden sztywny kalendarz nie pasuje do wszystkich sytuacji. [4]
Co zrobić, gdy podczas powtórki dziecko nie pamięta?
Daj mu chwilę na własną próbę. Jeśli nie znajduje odpowiedzi, zaproponuj wskazówkę: „Pamiętasz 5 × 8? Jak możemy z tego skorzystać przy 6 × 8?”. Wspólnie możecie dojść do 5 × 8 + 8 = 40 + 8 = 48. Potem pozwól dziecku samodzielnie powiedzieć, ile wynosi 6 × 8.
Gdy taka podpowiedź nie wystarcza, pokaż wynik i wyjaśnij sposób jego uzyskania. Wróćcie do działania po kilku innych pytaniach, a potem przy następnej powtórce. Natychmiastowe powtórzenie usłyszanego „48” jest krokiem w ćwiczeniu; warto jeszcze sprawdzić, czy dziecko przypomni sobie odpowiedź później.
Dobierz pomoc do trudności. Gdy dziecko rozumie sześć grup po osiem, ale zapomniało wyniku, możecie go odtworzyć i dalej utrwalać. Jeśli nie rozumie, co oznacza 6 × 8, zacznijcie od rysunku lub równych grup przedmiotów.
Ćwiczenia powinny dawać dziecku szansę na udane przypomnienie. Badania z udziałem dzieci ze szkoły podstawowej pokazują, że konkretne pytania i wskazówki mogą pomagać w odtwarzaniu poznanego materiału. W tych badaniach dzieci pracowały z tekstami; podobną zasadę wsparcia można wykorzystać przy domowych powtórkach. [5] Więcej przykładów pomocy przy trudnościach znajdziesz w poradniku „Jak ćwiczyć matematykę z dzieckiem? Pomoc, która uczy samodzielności” .
Które działania powtarzać częściej?
Załóżmy, że podczas powtórki dziecko udziela takich odpowiedzi:
Przy błędzie w 8 × 7 ustalcie prawidłowy wynik i zaplanujcie kolejny powrót. Przy 6 × 8 zapytaj: „Jak do tego doszedłeś?”. Dziecko mogło przypomnieć sobie 48 albo obliczyć wynik za pomocą 5 × 8 + 8. Poprawne skorzystanie ze strategii jest wartościową umiejętnością. Dalej możecie ćwiczyć, żeby sam wynik też z czasem przychodził sprawnie z pamięci.
Gdy 2 × 5 i 4 × 3 wychodzą samodzielnie przy kolejnych powrotach, można pytać o nie rzadziej. Do opanowanych działań również warto czasem wracać. Powtórka obejmuje wtedy trochę dobrze znanego materiału oraz działania, które nadal wymagają pracy. O potrzebie pomocy więcej powie kilka prób i sposób rozumowania niż sam czas jednej odpowiedzi.
W planowaniu może pomóc Koena: uwzględnia wcześniejsze odpowiedzi i odstępy między próbami, dobierając działania do kolejnych treningów tabliczki mnożenia. Dzięki temu rodzic może korzystać z gotowych powtórek i obserwować postęp dziecka. Sposób ich dobierania opisujemy na stronie Metoda Koena.
Po czym poznać, że wiedza zostaje na dłużej?
Spójrz na kilka sesji rozdzielonych przerwami. Zwróć uwagę, czy dziecko:
- samodzielnie przypomina sobie wynik po kilku dniach,
- potrzebuje mniej podpowiedzi przy wcześniej trudnych działaniach,
- radzi sobie również wtedy, gdy pytasz o działania w innej kolejności,
- potrafi wykorzystać poznane działanie w zadaniu tekstowym.
Jeśli zwykle powtarzacie całą tabliczkę po kolei, zapytaj czasem o pojedyncze 6 × 8. Innym razem zaproponuj zadanie: „W sześciu pudełkach jest po osiem kredek. Ile kredek jest razem?”. Przypomnienie wyniku i rozpoznanie, kiedy zastosować mnożenie, pokazują różne części tego, czego dziecko się uczy.
Zauważaj konkretne zmiany: „Ostatnio szukaliśmy tego wyniku razem, a dziś przypomniałeś go sobie sam”. Jeśli ta sama trudność wraca mimo wyjaśnień i powtórek, pokaż nauczycielowi przykłady i zapytaj, którą umiejętność warto przećwiczyć. To pomoże lepiej dobrać dalszą naukę.
Zaplanujcie kolejne powroty do tabliczki mnożenia
Koena prowadzi krótkie treningi, dobiera powtórki i pokazuje postęp dziecka.
Wypróbuj KoenaŹródła i dalsza lektura
Poniższe publikacje omawiają trwałość wiedzy, samodzielne przypominanie i odstępy między ćwiczeniami. Przykłady rozmów oraz elastyczny plan domowych powtórek przygotowała redakcja Koena na podstawie tych zasad.
- Soderstrom N.C., Bjork R.A. (2015), „Learning Versus Performance: An Integrative Review” — przegląd badań wyjaśniający różnicę między wynikami podczas ćwiczeń a trwałym uczeniem się.
- Agarwal P.K., Nunes L.D., Blunt J.R. (2021), „Retrieval Practice Consistently Benefits Student Learning: a Systematic Review of Applied Research in Schools and Classrooms” — przegląd badań nad praktyką przypominania prowadzonych w szkołach.
- Dunlosky J. i in. (2013), „Improving Students’ Learning With Effective Learning Techniques: Promising Directions From Cognitive and Educational Psychology” — przegląd technik uczenia się, w tym przypominania i nauki rozłożonej w czasie.
- Cepeda N.J. i in. (2006), „Distributed practice in verbal recall tasks: A review and quantitative synthesis” — metaanaliza dotycząca odstępów między ćwiczeniami a późniejszym pamiętaniem materiału słownego.
- Karpicke J.D. i in. (2014), „Retrieval-based learning: The need for guided retrieval in elementary school children” — badania nad wspieraniem przypominania treści tekstów u dzieci ze szkoły podstawowej. Pełny tekst w formacie PDF.